Skip navigation

Use este identificador para citar ou linkar para este item: https://repositorio.ufpb.br/jspui/handle/123456789/38264
Registro completo de metadados
Campo DCValorIdioma
dc.creatorFelix, Iranilza Cinesio Gomes-
dc.date.accessioned2026-07-04T22:34:08Z-
dc.date.available2026-04-27-
dc.date.available2026-07-04T22:34:08Z-
dc.date.issued2025-09-12-
dc.identifier.urihttps://repositorio.ufpb.br/jspui/handle/123456789/38264-
dc.description.abstractThis planting presents Cumade Fulozinha in the Potiguara territory through her ancestral knowledge. In this regard, researching her as an element of the traditional knowledge of this people and the ways this knowledge is shared in the Potiguara Territory—especially from a perspective of perpetuating Potiguara tradition beyond Western practices and concepts—is a challenge that brings together political, academic, scientific, human, and non-human efforts and struggles, as materialized in this thesis. Indigenous peoples occupy a fundamental place in the process of (de)constructing misconceptions about Indigenous traditional knowledge and its framing within cultural studies and customs of the Northeastern people or other fields of social sciences heavily marked by Greco-Roman philosophy and Eurocentric knowledge. This thesis is yet another act of reclaiming and demarcating Indigenous territory, but in the field of science, which defines itself as universal, public, free, and of quality. It constitutes a narrative expressed by the Potiguara people themselves, based on their ancestral knowledge, exercising their autonomy and freedom to define themselves through their own words, concepts, and languages. Likewise, they assert the right to challenge, refute, and reject any other theories and hypotheses that do not correctly define their ways of thinking, existing, inhabiting, sharing, and connecting with Mother Earth. This study contributes to documenting and sharing the experience with Cumade Fulozinha, a forest spirit present in the Potiguara territory, the Northeast, and other regions of Brazil, sometimes identified by different names but with similar characteristics. It aims to investigate Cumade Fulozinha‘s role in the Potiguara territory based on the traditional knowledge of her people, from cultural and environmental perspectives. The research considers contributions from authors such as Barcellos (2014), Morin (1977), Moraes (2021), Costa (2022), Franco e Silva (2023), among others. It is structured on transgressive methodologies, rooted in the forest and the planting knowledge of the Potiguara people, in dialogue with ecosystemic thinking through a qualitative approach using semi-structured interviews. The intention is for this planting to be a seed cultivated in the Potiguara territory, germinating and bearing fruit to perpetuate their traditional Indigenous knowledge, encouraging new plantings about Cumade Fulozinha to be nurtured in Potiguara lands. This knowledge will be passed on to new generations—both through Indigenous knowledge and pedagogical programs in Indigenous school education— based on lived experiences transmitted by Potiguara relatives. It will contribute to the preservation of their ancestral knowledge, acquired and shared by the elders, strengthening their ways of life and experiences, reinforcing resistance to their identity, and honoring the teachings of their ancestors.pt_BR
dc.description.abstractMIMOMIRĨ Kó mityma osepiakukar Atuasaba 'Ybotymirĩ Potĩguara retama pupé tamyipaguama tekokuguaba rupi. Emonãnamo, oré i kuabekari a'e amõ Potĩguara tekokuguabeté mba'éramo, oré oroikuabukar abé Potĩguara retama pupé aipó tekokuguaba moia'okaba, opá mba'e sosé amõ Potĩguara rekoabeté moingobesaba suí – Europa kuarasy reikeaba tekomombeguaba sekoabetá abé akueakoty – ikó moromomburu marã mono'ongaba, tubixabetá marãtekoaba, morombo'esabusu mba'e, 'akuapaba mba'e, abá mba'e resenduara, na abá ruã mba'e resenduara, kó nhembo'esaba pupé mba'eetéramo onhemonhangyba'e. Abaeté anama osó amõ tekoabetépe toimonhang (toimombab) py'anhemongetamemuã abaeté tekokuguabeté resenduara asé i kuapaba abá rekoabetá resé nhembo'esabetá nhũme anama ybatekuarasysembabyguara konipó amõaé abatyba resé 'akuapaba nhũ resé a'e iupomoinymbyra tekokuguapaba grécia-romayguara europayguara abé moroekomonhangaba resé. Kó nhembo'esaba oikó amõ abaeté retama ybykuapaba mombeguábamo, a'e 'akuapaba nhũ pupé ybakybypáramo sekó mombeguábamo, ikatupenduáramo, tepye'ỹmamo, katuetéramo.A'e e'i amõ moranduba i anama remimombe'upuéramo, tekokuguabeteetá suí, a'e tekobekatué, tekopotasaba, miausube'ymbaba rupi a'e onhemombe'u o nhe'enga é rupi, o tekokuapaba rupi, o nhe'engabetá rupi bé. Mba'enakó, o ekokatué rupi, a'e osobaixuar, oipoepyk, oikuakub amõaé tetiruã tekomo'angabeté tekomo'angaba bé osa'angatuba'ee'yma o py'anhemongetasaba, o ekobesaba, ekosaba, o mba'e moia'okaba, o Ybynhandesy apytĩama resé. Kó nhembo'esaba oporopytybõ asé papereté monhanga i moia'oka abé Atuasaba 'Ybotymitĩ rerekosaba, a'e oiepé ka'a'anga Potĩguara retama pupé, ybatekuarasysembaba pupé, amoaé Pindorama retama pupé bé tekoara, amoamõme amoaé tera rupi senõimbýramo, sekoaba oioiá. Semiekáramo a'e oikuabekar Potĩguara retama Atuasaba 'Ybotymirĩ ioguerekosaba, i anama tekokuguabeté suí, tekoabetá tekobesabetá resé ma'ẽndaba rupi. Kó tekokuapotara oimo'ang kuatiamonhangaretá apyaba kunhã abé poropytybõama kó iabé: Barcellos (2014), Morin (1977), Moraes (2021), Costa (2022), Franco e Silva (2023), amõaé suí. A'e onhemonhang mba'emonhangaba tekoabyaba ypytena resé, ka'a suí i anama tekokuguaba tyma suí bé, amõ nhomongatasápe tekobesaba resé py'anhemongeta a'e nhe‘engaba rupi mba‘e reté ra‘angaba resé oiporuba'e tekokuapotara mba'emonhangaba a'e moromonhe‘enga moranduba ranhẽ i kuabypyra.Asé oikopotar kó mityma amõ ta'ynha serekokatupýramo Potĩguara retãme sekorama resé, ta senhũi, to'ybamonhang, toimoingobé auieramanhẽ i abaeté tekokuguabeté, toimopyatã Atuasaba 'Ybotymirĩ resé mitymbysasu a'e tonhemonhang, a'e tonheamõ, Potĩguara retametá pupé, toime'eng i tekokuguabetá kó anama ieapyká supé, abaeté tekokuaba rupi morombo'esaba mba'emonhangaba abaeté nhembo'esaba rupi, tekosaguera Potĩguara anama apyaba kunhã abé remime'enga suí, toipytybõ o amyipaguama tekokuapaba iepotabẽndaba, o ypypuera remime'enguera, toimoatã oré rekobesaba oré rekosaguera, oré rekobesaba oré ramyipaguama oré mbo'esaba suí.pt_BR
dc.description.provenanceSubmitted by Maria Jose Rodrigues Paiva (mariaj.paiva@biblioteca.ufpb.br) on 2026-07-04T22:34:08Z No. of bitstreams: 3 license_rdf: 805 bytes, checksum: c4c98de35c20c53220c07884f4def27c (MD5) IranilzaCinesioGomesFelix_Tese_Com_Tarjamento.pdf: 3654163 bytes, checksum: 2bdd3dddaab04e5da8392d1bc34403ec (MD5) IranilzaCinesioGomesFelix_Tese_Sem_Tarjamento.pdf: 3042659 bytes, checksum: f2f304a8c984b3d251858addd82add95 (MD5)en
dc.description.provenanceMade available in DSpace on 2026-07-04T22:34:08Z (GMT). No. of bitstreams: 3 license_rdf: 805 bytes, checksum: c4c98de35c20c53220c07884f4def27c (MD5) IranilzaCinesioGomesFelix_Tese_Com_Tarjamento.pdf: 3654163 bytes, checksum: 2bdd3dddaab04e5da8392d1bc34403ec (MD5) IranilzaCinesioGomesFelix_Tese_Sem_Tarjamento.pdf: 3042659 bytes, checksum: f2f304a8c984b3d251858addd82add95 (MD5) Previous issue date: 2025-09-12en
dc.description.sponsorshipCoordenação de Aperfeiçoamento de Pessoal de Nível Superior - CAPESpt_BR
dc.languageporpt_BR
dc.publisherUniversidade Federal da Paraíbapt_BR
dc.rightsAcesso abertopt_BR
dc.rightsAttribution-NoDerivs 3.0 Brazil*
dc.rights.urihttp://creativecommons.org/licenses/by-nd/3.0/br/*
dc.subjectCumade Fulozinhapt_BR
dc.subjectSaber tradicionalpt_BR
dc.subjectTerritório indigena Potiguarapt_BR
dc.subjectTraditional knowledgept_BR
dc.subjectPotiguara Indigenous territorypt_BR
dc.subjectAtuasaba 'Ybotymirĩpt_BR
dc.subjectTekokuguabetépt_BR
dc.subjectAbaeté Potĩguara retamapt_BR
dc.titleOs assobios da cumade Fulozinha trançando os saberes das matas Potiguara da Paraiba dentro da academiapt_BR
dc.typeTesept_BR
dc.contributor.advisor1Barcellos, Lusival Antônio-
dc.contributor.advisor1Latteshttp://lattes.cnpq.br/9836893918228181pt_BR
dc.contributor.advisor-co1Silva, Marcelo Rodrigo da-
dc.contributor.advisor-co1Latteshttp://lattes.cnpq.br/0668594333072493pt_BR
dc.contributor.referee1Silva , Leyla Thays Brito da-
dc.contributor.referee1Latteshttp://lattes.cnpq.br/5501001111929432pt_BR
dc.contributor.referee2Pinheiro - Eva Potiguara, Evanir de Oliveira-
dc.contributor.referee2Latteshttp://lattes.cnpq.br/4511806893650273pt_BR
dc.contributor.referee3Gonzaga, Álvaro Luiz Travassos de Azevedo-
dc.contributor.referee3Latteshttp://lattes.cnpq.br/7014318352288628pt_BR
dc.contributor.referee4Gomes - Caboquinho Potiguara , Antonio Pessoa-
dc.contributor.referee4LattesLattes não recuperado em 04/07/2026pt_BR
dc.contributor.referee5Sampaio, Dilaine Soares-
dc.contributor.referee5Latteshttp://lattes.cnpq.br/3798077841438858pt_BR
dc.creator.Latteshttp://lattes.cnpq.br/6312418112376069pt_BR
dc.description.resumoEste plantio apresenta a Cumade Fulozinha no território Potiguara a partir de seus saberes ancestrais. Em vista disso, pesquisamos sua presença como elemento do saber tradicional desse povo e as formas de partilha desse saber no Território Potiguara, sobretudo a partir de uma perspectiva de perpetuação da tradição Potiguara – para além das práticas e conceitos ocidentais – é um desafio que reúne esforços e lutas políticas, acadêmicas, científicas, humanas e não humanas, como são os que se materializam nesta tese. Os povos indígenas assumem um lugar fundamental para o processo de (des)construção do pensamento equivocado sobre o saber tradicional indígena e sua compreensão dentro do campo dos estudos culturais e costumes do povo nordestino ou de outros campos das ciências sociais fortemente marcados por influências da filosofia greco-romana e do conhecimento eurocêntrico. Esta tese se trata de mais um ato de reivindicação e demarcação do território indígena, mas no campo da ciência, que se define e se propõe universal, pública, gratuita e de qualidade. Constitui-se como uma narrativa expressa por seu próprio povo, a partir de seus saberes originários e que, por sua autonomia e liberdade, exerce o direito de definir-se por suas próprias palavras, conceitos e linguagens. Da mesma forma, exerce o direito de contestar, refutar e rejeitar quaisquer outras teorias e hipóteses que não definem corretamente sua forma de pensar, de existir, de habitar, de partilhar e de se conectar com a Mãe Terra. Este estudo contribui com a documentação e compartilhamento da experiência com a Cumade Fulozinha, um espírito da floresta presente no território Potiguara, no Nordeste e outras regiões do Brasil, às vezes identificado com outros nomes, mas com características semelhantes. Tem como objetivo investigar a relação da Cumade Fulozinha no território Potiguara, a partir do saber tradicional do seu povo, na perspectiva cultural e ambiental. A pesquisa leva em consideração contribuições de autoras/es como: Barcellos (2014), Morin (1977), Moraes (2021), Costa (2022), Franco e Silva (2023), dentre outras/os. Estrutura-se com base em metodologias transgressoras, a partir da mata e dos saberes do plantio do seu povo, em um diálogo com o pensamento ecossistêmico com abordagem qualitativa, que utiliza como instrumento de pesquisa a entrevista semiestruturada. Intenciona-se que este plantio seja uma semente cultivada no território Potiguara, germinando e gerando frutos, para a perpetuação de seu saber tradicional indígena, incentivando que novos plantios sobre a Cumade Fulozinha sejam feitos e regados nas terras Potiguara, repassando seus saberes para as novas gerações desse povo, tanto por meio do saber indígena, quanto por meio de programas pedagógicos da educação escolar indígena, a partir de experiências vividas e transmitidas pelas/os parentas/es Potiguara, contribuindo para a permanência de seus saberes ancestrais, adquiridos e compartilhados pelos troncos velhos, fortalecendo as nossas vivências e experiências, contribuindo na resistência da nossa identidade, a partir dos ensinamentos dos nossos antepassados.pt_BR
dc.publisher.countryBrasilpt_BR
dc.publisher.departmentCiência das Religiõespt_BR
dc.publisher.programPrograma de Pós-Graduação em Ciências das Religiõespt_BR
dc.publisher.initialsUFPBpt_BR
dc.subject.cnpqCNPQ::CIENCIAS HUMANAS::TEOLOGIApt_BR
Aparece nas coleções:Centro de Educação (CE) - Programa de Pós-Graduação em Ciências das Religiões

Arquivos associados a este item:
Arquivo Descrição TamanhoFormato 
IranilzaCinesioGomesFelix_Tese_Com_Tarjamento.pdf3,57 MBAdobe PDFVisualizar/Abrir
IranilzaCinesioGomesFelix_Tese_Sem_Tarjamento.pdf2,97 MBAdobe PDFVisualizar/Abrir    Solicitar uma cópia


Este item está licenciada sob uma Licença Creative Commons Creative Commons